Mistrzowska technika, czyli snycerstwo i stolarstwo w meblu artystycznym

Intarsjowanie, rzeźbiarstwo, patynowanie, montaż ozdobnych okuć… W meblach artystycznych stosowanych jest wiele technik, które „pamiętają” jeszcze dawne manufaktury snycerskie i stolarskie. Ogromna pracochłonność sprawia, że wytwarzane z ich użyciem wyroby są drogie – a jednocześnie tak wyjątkowe, że odbiorcy poszukują ich również dziś. W artykule przyglądamy się technikom, które przetrwały właśnie dzięki ozdobnemu wyposażeniu wnętrz.

2019-06-05 11:38:18

Meblarstwo artystyczne sprawia, że zacierają się granice między sztuką a stolarstwem. Przedmioty codziennego użytku nabierają cech autorskiego dzieła. Elementy zdobnicze stają się integralną częścią przedmiotów użytkowych. To oznacza, że cały proces projektowania i wytwarzania wyrobów trzeba przeformułować w taki sposób, by połączyć w nim walory estetyczne z użytkowymi; zmienić całą ideę, która leży u jego podstaw i sięgnąć po techniki niewykorzystywane w zwykłym stolarstwie. Na potrzeby niniejszego artykułu analizujemy wyłącznie drewniane meble nawiązujące do stylów historycznych różnych epok, świadomie pomijając wzory współczesne, projektowane w zupełnie innej stylistyce.

Początek: wybór surowca i przygotowanie elementów

Meble artystyczne muszą być wykonywane z bardzo starannie dobranego surowca. Najpopularniejsze pozostaje drewno dębowe, profesjonalnie suszone i sezonowane. Parametry wilgotności mierzy się oczywiście przy pomocy urządzeń elektronicznych, ale nawet bez nich ręczna obróbka ujawniłaby natychmiast ewentualne mankamenty, takie jak skłonność do pękania i odpryskiwania. Dla uzyskania większej trwałości i odporności na zużycie stosuje się często metodę ścisłego klejenia bloków drewna z kilku mniejszych kawałków przed poddaniem ich dalszej obróbce. Z tak przygotowanego materiału lub z litego surowca wycina się następnie podstawowe elementy konstrukcyjne. Jeśli mają być rzeźbione, podczas wymiarowania trzeba uwzględnić odpowiedni naddatek drewna, który zostanie usunięty dłutem podczas prac snycerskich.

Konstrukcja i zdobienie mebla

Obróbkę frontów i kształtowanie płycin oraz krawędzi twórcy mebli artystycznych realizują za pomocą metody znanej także z warsztatów stolarskich, którą nazywa się frezowaniem. Większość dekoracji tworzy się już jednak ręcznie, przede wszystkim przy pomocy dłuta. Snycerstwo i stolarstwo idą w parze od dawna – już w średniowieczu istniały cechy zajmujące się wytwarzaniem dekoracji na potrzeby przedmiotów użytkowych. Obecnie ręcznie wykonywane rzeźbienia – w tym przede wszystkim figury i płaskorzeźby – zdobią fronty, boki i zwieńczenia szaf oraz kredensów, cargi* i krawędzie stołów, a także oparcia albo podłokietniki foteli czy krzeseł. Zdarza się często, że figury zastępują określone elementy konstrukcyjne, takie jak nogi stołów oraz ław. Również w stojących zegarach podpory skrzyni mogą zostać zastąpione motywami figuralnymi, które pod względem wytrzymałości mają właściwości zbliżone do drewnianych kolumn i filarów. Nawet nogom mebli skrzyniowych nadaje się formę ozdobną, np. lwie łapy w przypadku szaf, kredensów i komód w stylu gdańskim.

Technice snycerskiej warto przyjrzeć się bliżej, ponieważ stanowi ona jedną ze szczególnych i rozpoznawalnych metod zdobienia mebli artystycznych. Najokazalej prezentują się wspomniane wcześniej figury, a także płaskorzeźby. Ilość, wielkość i rozmieszczenie tych drugich zależy oczywiście od stylu historycznego, do którego nawiązuje dany mebel. Najczęściej spotykamy je na frontach szafek, szaf i szuflad – pod postacią pejzaży, scen rodzajowych, motywów zwierzęcych (lwy gdańskie), herbów – a także na pilastrach, listwach, gzymsach i cargach. Rzeźbione mogą być ramy luster, oparcia krzeseł, konstrukcje foteli. W najbogatszym wariancie ozdoby pokrywają niemal w całości powierzchnię mebla. W innych, jak bardzo modne obecnie zestawy mebli ludwikowskich, snycerka jest skromniejsza – ogranicza się do niewielkich, najczęściej ornamentalnych i floralnych motywów nad oparciami i na wygięciach kabriolowych nóg. W przypadku tego stylu o dekoracyjnym charakterze mebli decydują bowiem nie tylko same zdobienia, ale przede wszystkim efektownie wyprofilowane i bardzo charakterystyczne podłokietniki, ramy oparć i nogi. Ukazują one zresztą doskonale, jak zróżnicowane formy można nadawać dębowemu surowcowi. O ile bowiem rzeźbione meble gdańskie są wizualnie ciężkie, o tyle ludwikowskie sprawiają wrażenie niezwykle lekkich.

Intarsja i fornir

Drugą popularną techniką zdobienia artystycznych mebli w starym stylu pozostaje intarsja. Intarsjowanie to metoda zdobienia polegająca na dekoracyjnym łączeniu niezwykle cienkich płatów drewna o różnych kolorach i rysunku w taki sposób, by układało się ono w dekoracyjne motywy geometryczne, roślinne, ornamentalne. Powierzchnia intarsji jest gładka i płaska, choć połączenie kawałków drewna o odpowiednio dobranych odcieniach może dać wrażenie przestrzenności albo wypukłości zdobienia. Omawiana technika stosowana była od zawsze przede wszystkim do ozdabiania frontów mebli, powierzchni blatów, ale także do dekoracji innych przedmiotów codziennego użytku, jak choćby kasetki, puzderka i skrzynie. Meble, których nie ozdobi intarsja, są z reguły fornirowane, czyli pokrywane cienką warstwą drewna o wyższej trwałości. Wykańcza się w ten sposób zwłaszcza blaty stołów, ław i szaf, jak i korpusy. W przeciwnym razie pozostawienie powierzchni bez forniru mogłoby sprzyjać jej uszkadzaniu oraz wypaczaniu.

Dekoracyjne gięcie

Popularną obecnie w produkcji mebli współczesnych, ale praktycznie niespotykaną w dawnym meblarstwie techniką obróbki drewna jest natomiast gięcie. Wszystkie elementy o wygiętym kształcie (jak kabriolowe nóżki foteli ludwikowskich) wykonywane są poprzez obróbkę dłutem i frezowanie. Natomiast w wielu artystycznych meblach retro stosuje się element dekoracyjny w formie toczonych warkoczy. Występują one w zegarach stojących (jako podpórki skrzyni), krzesłach (nogi oraz dekoracja oparć) czy też stołach (nogi) i szafach (fronty).

Dawne techniki stolarskiego montażu

Jak wspomnieliśmy wcześniej, prace przy produkcji mebli artystycznych wykonywane są ręcznie. Po ich zakończeniu powierzchnia drewna pozostaje chropowata, widać na niej również ślady dłuta. Wymagają one szlifowania i polerowania papierem ściernym o odpowiedniej ziarnistości. Powierzchnia dekoracji wygładza się, ale ślady dłuta nie znikają całkowicie, co podnosi wizualną atrakcyjność projektu. Technika montażu mebli drewnianych ma ogromny wpływ na ich trwałość. W przypadku kosztownego, postrzeganego jako luksusowe rzemiosła artystycznego gwarancja solidności zyskuje szczególne znaczenie. Popularna obecnie metoda klejenia zupełnie się tu nie sprawdza, ponieważ sztywne połączenia nie są odporne na wypaczanie. W poszukiwaniu lepszych rozwiązań należy odwołać się znów do dawnych technik stolarskich i montażu na kołki. W otwory wywiercone w elementach mebla wprowadza się drewniany kołek i dopiero takie połączenie utrwala się przy pomocy kleju. Dzięki temu wyrób doskonale znosi naturalne zmiany objętości drewna, wynikające z wahań temperatury i wilgotności powietrza. Miejsca łączenia swobodnie „pracują”, dostosowując się do aktualnych warunków.

Wykończenie mebli stylowych

Ostatni etap prac nad rękodziełem snycerskim to lakierowanie, olejowanie lub woskowanie. Dobór konkretnej techniki zależy od wymagań estetycznych i funkcjonalnych. Lakierowanie pozwala na uzyskanie połysku i gładkiej, jednolitej powierzchni o wysokiej odporności na uszkodzenia. Szczególnie trudne jest równomierne pokrywanie powierzchni. Woskowanie oraz olejowanie lepiej od lakierowania wydobywają naturalną strukturę surowca, ale wymagają w miarę regularnego odnawiania. Ciekawym zabiegiem jest patynowanie mebli, czyli ich sztuczne postarzanie. Barwa w zagłębieniach jest wówczas ciemniejsza, a w częściach wypukłych – jaśniejsza. Cieniowanie podkreśla w interesujący sposób strukturę dekoracji i nadaje wyrobom specyficzny klimat, nawiązujący do ich „antycznego” charakteru.

 

* Carga to „listwa podtrzymująca deskę siedzenia” lub blatu (R. Reinfuss, Meblarstwo ludowe w Polsce, s. 114). Według innej definicji carga jest bardziej złożonym elementem, składającym się z nóg mebli połączonych poziomymi deskami lub listwami.

ZNAJDŹ NAS: